Sosyokültürel Kuram Nedir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden İnceleme
Günümüz dünyasında, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet konuları, hemen hemen her alanda konuşuluyor. Sokakta, toplu taşımada, iş yerlerinde; kısacası hayatın her anında bu konularla ilgili gözlemler yapabiliyoruz. Peki, bu gözlemlerle bağdaştırdığımızda “sosyokültürel kuram nedir?” sorusuna nasıl bir yanıt verebiliriz? Sosyokültürel kuram, bireylerin ve grupların sosyal, kültürel ve tarihsel bağlamlarda nasıl şekillendiğini anlamaya yönelik bir teori olarak karşımıza çıkar. Ancak, bu teori, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi kavramlarla birleştiğinde, sadece bir akademik tartışma konusu olmaktan çıkar ve günlük yaşamımıza doğrudan etkisi olan bir olguya dönüşür.
Sosyokültürel Kuramın Temel Prensipleri
Sosyokültürel kuram, insanların davranışlarının, inançlarının ve değerlerinin, içinde bulundukları toplumun, kültürün ve tarihsel sürecin etkisiyle şekillendiğini savunur. Bu yaklaşım, bireylerin ve grupların sadece biyolojik özellikleriyle değil, aynı zamanda sosyal etkileşimleri ve kültürel normları ile şekillendiğini vurgular. Bir bakıma, “bizi biz yapan” çevremizdir. Bu kuram, sadece bireylerin psikolojik gelişimiyle değil, aynı zamanda toplumsal yapılarla da ilgilenir.
Mesela, toplumsal cinsiyet rolleri ve normları sosyokültürel bağlamda şekillenir. Kadınlar ve erkekler, doğdukları andan itibaren toplum tarafından belirlenen rollerle karşı karşıya gelirler. Bu, sadece ailede başlayan bir süreç değil, okulda, iş yerinde ve sokakta da devam eden bir olgudur. Çeşitliliğin, sosyal adaletin ve toplumsal cinsiyetin bu kuramda nasıl ele alındığını anlayabilmek için, sokakta veya iş yerinde gözlemlediğimiz günlük yaşam sahnelerine göz atalım.
Toplumsal Cinsiyet ve Sosyokültürel Kuram
İstanbul gibi büyük ve kozmopolit bir şehirde yaşıyorum ve her gün farklı insanlarla karşılaşıyorum. Toplumda, özellikle kadınların ve erkeklerin üzerinde baskı oluşturan toplumsal cinsiyet normları, sosyokültürel kuramın en çok gözlemlenen alanlarından biri. İşe giderken, sokakta, metroda, otobüste kadın ve erkeklerin birbirlerinden beklentilerinin nasıl farklılaştığını her an görebiliyorum.
Örneğin, sabah saatlerinde yoğun bir otobüs yolculuğunda, kadınların genellikle daha fazla alan bulmak için mücadele ettiğini, erkeklerin ise çoğunlukla daha rahat bir şekilde yerleşebildiğini gözlemliyorum. Bu, sadece fiziksel bir fark değil, aynı zamanda toplumsal cinsiyetin etkisiyle oluşan davranışsal bir farktır. Kadınların fiziksel alanlarını daha çok savunmak zorunda kalmaları, toplumda onlara yüklenen “narin” ya da “korunmaya ihtiyaç duyan” imajından kaynaklanıyor olabilir.
Bir başka örnek, işyerindeki durum. İş yerinde kadınların genellikle daha fazla empati gösterdiğini ve duygusal olarak daha fazla yatırım yaptığını gözlemliyorum. Oysa, erkeklerin iş dünyasında genellikle daha “rasyonel” ve “mantıklı” olmaları bekleniyor. Bu, sosyokültürel kuramın, toplumsal cinsiyetin şekillendirdiği rollerle nasıl iç içe geçtiğini ve bireylerin toplumda nasıl bir yer edinmeye çalıştığını gösteriyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet: Sosyokültürel Kuramın Bir Başka Yüzü
Toplumsal cinsiyetin yanı sıra, sosyokültürel kuramın çeşitlilik ve sosyal adalet açısından nasıl bir yere oturduğunu anlamak da oldukça önemli. Çeşitli etnik gruplar, dini inançlar ve yaşam tarzlarına sahip bireyler, farklı kültürel ve sosyal koşullarda büyüdükleri için, dünya görüşleri de buna bağlı olarak şekilleniyor. Bu durum, özellikle sivil toplum kuruluşlarında çalışan biri olarak beni çok ilgilendiriyor. Çünkü her gün farklı geçmişlere sahip insanlarla karşılaşıyor, onların bakış açılarını dinliyorum.
Toplumda, bazen sadece dışarıdan gelen bir bakış açısı yüzünden insanlar küçümsenebiliyor veya dışlanabiliyor. Sosyokültürel kuram burada, bireylerin kimliklerinin nasıl sosyal yapılar tarafından şekillendiğini, toplumsal normların ve sınıf ayrımlarının nasıl sosyal adaletsizliklere yol açtığını anlamamıza yardımcı oluyor. Farklı etnik kimliklerin, meslek gruplarının ve sosyal statülerin birleştiği noktada, bu grupların birbirlerinden nasıl etkilendiğini görmek, bana bazen çok zorlayıcı gelse de bir o kadar da öğretici oluyor.
Örneğin, bazen İstanbul’daki toplu taşımalarda, farklı sosyo-ekonomik gruplardan gelen insanlar arasında net bir ayrım gözlemlenebiliyor. Kimisi daha rahat, kimisi ise daha fazla zorlukla karşılaşıyor. Bir süre önce, bir gencin trenin arka kısmına geçmesi gerektiğini ve orada yer bulamadığını gördüm. Genellikle, sosyo-ekonomik durumu daha iyi olan kişiler, daha rahat bir şekilde ön bölümlerde yer bulabiliyor. Bu durum, sosyokültürel kuramın sosyal adalet ekseninde nasıl işlediğini gözler önüne seriyor.
Sosyokültürel Kuram ve Gelecek
Sosyokültürel kuramın, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle nasıl birleştirildiği ve toplumda nasıl bir yer edindiği konusunda gelecekte ne gibi değişiklikler yaşanacağına dair düşüncelerim de var. 5-10 yıl sonra, toplumsal cinsiyet normlarının ve çeşitliliğin daha çok kabul gördüğü, daha kapsayıcı bir toplum yaratabileceğimize dair bir umut taşımak istiyorum. Sosyokültürel kuram, bu süreçte toplumun daha adil bir yer haline gelmesine katkı sağlayacak bir araç olabilir.
Bir yandan da kaygılarım var. “Ya sosyal medya ve dijital dünya, insanlar arasındaki çeşitliliği daha da açarsa?” diye düşünüyorum. İnsanlar birbirlerine daha çok mesafeli hale gelirse, toplumun sosyal yapısı ne kadar etkilenir? Teknolojinin hızla geliştiği bu dönemde, sosyal medya ve dijital etkileşimlerin bizi daha fazla kutuplaştırmasından kaygı duyuyorum.
Sonuç
Sosyokültürel kuram nedir sorusu, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında çok daha derin anlamlar kazanıyor. Sokakta, işyerinde, toplu taşımada gözlemlerimle, bu kuramın bize nasıl şekillerde yansıdığını daha iyi anlayabiliyorum. Toplumun yapısını değiştirebilmek, herkesin eşit bir şekilde yer alabileceği bir sistem oluşturmak, ancak sosyokültürel kuramın anlayışıyla mümkün olabilir. Gelecek, daha kapsayıcı ve adil bir toplum için umut vaat ediyor, ancak bu yolun zorlukları da olacak.